Süt Ürünlerinde Aflatoksin Limitleri Nasıl Okunur?

Aflatoksin M1, aflatoksin B1 ile bulaşmış yemleri tüketen hayvanların sütünde bulunabilen bir metabolittir. EFSA'nın açıklaması, süt ve yem zincirinin izlenmesini ve maruziyetin azaltılmasını ele alır. Ürün güvenliği, tek bir sağlık belirtisine veya tüketicinin evde yapabileceği bir kontrole indirgenemez.

Günlük dille aflatoksin ve limit ne demek?

Bazı küfler, hayvan yeminde aflatoksin adı verilen zararlı maddeler oluşturabilir. Hayvan böyle bir yemi yediğinde, bu maddelerden aflatoksin B1'in vücutta dönüşmesiyle oluşan aflatoksin M1 süte geçebilir (EFSA). Bu nedenle kontrol yalnız süt fabrikasında değil, hayvanın yemiyle başlayarak yapılır.

17 Mart 2025 tarihli Bulaşanlar Genel Talimatı, bölüm 5.1'de sütteki aflatoksin M1 tehlikesinin kontrolünü hayvan yemindeki aflatoksin B1'in kontrolüyle ilişkilendirir. Günlük dille: sütü kontrol etmek kadar, hayvana verilen yemin güvenli olması da önemlidir. Bu talimat riskin önlenmesi ve denetimini açıklar; süt veya bebek formülü için sayısal limit tablosunun yerine geçmez.

“Limit”, bir gıdada bu madde için mevzuatın izin verdiği en yüksek miktar demektir. Bir analiz sonucunu değerlendirirken o ürün için geçerli sınırla karşılaştırmak gerekir. Süt ile bebek formülünün sınırı farklı olabilir; bir ürünün sayısını diğerine uygulamamak önemlidir.

Tabloda geçen “µg/kg”, bir kilogram üründeki miktarı mikrogramla gösterir. Mikrogram, gramın milyonda biridir. Bu çok küçük miktarları ifade eden bir ölçü birimidir; tek başına kişisel sağlık riski veya ürünün güvenliği hakkında karar verdirmez.

Limit tablosunda hangi bilgiler birlikte okunmalı?

Bir sayının mevzuat limiti olarak kullanılabilmesi için ülke, düzenlemenin sürümü, ürün grubu, birim ve değerlendirilen ürünün durumu birlikte belirtilmelidir. Süt için verilen bir değeri bütün peynirler veya bütün bebek gıdaları için kullanmak doğru değildir.

5 Kasım 2023 tarihli Türkiye yönetmeliğinin 6. maddesi, işlenmiş ürün için ayrı limit belirlenmemişse kurutma, seyreltme ve işleme etkilerinin, bileşen oranlarının ve analitik ölçüm limitinin dikkate alınmasını düzenler. Gerekli faktörleri işletmeci temin eder ve doğrular; Bakanlık bunları uygun bulmazsa eldeki bilgilerle faktör belirleyebilir. Günlük dille: sütü peynire veya süt tozuna dönüştürmek, analiz sonucunun nasıl değerlendirileceğini değiştirebilir. Bütün bu ürünlere tek bir süt sınırı uygulanmaz.

5 Kasım 2023 tarihli Türkiye yönetmeliğinin Ek-1'inde, aşağıdaki değerler yer alır. Tablo yayımlanan bu sürümü aktarır; sonraki mevzuat değişikliklerinin kontrolünün yerine geçmez.

Ek-1 satırı	Ürün grubu	Bulaşan	Maksimum limit	Değerlendirilen ürün durumu
1.1.16	Çiğ süt, ısıl işlem görmüş süt, süt bazlı ürünlerin üretiminde kullanılan süt	Aflatoksin M1	0,050 µg/kg	Satırda ayrıca bir hazırlama koşulu belirtilmez; yönetmeliğin genel uygulama hükümleri geçerlidir.
1.1.17	Bebek formülü ve devam formülü	Aflatoksin M1	0,025 µg/kg	Üreticinin talimatına göre hazırlanmış veya doğrudan tüketime hazır satılan ürün
1.1.18	Bebek ve küçük çocuk ek gıdası	Aflatoksin B1	0,10 µg/kg	Piyasaya arz edilen ürünün kuru maddesi üzerinden

Son satır M1 değil, B1 içindir. Bebek formülü sınırı bütün bebek ek gıdalarının aflatoksin M1 sınırı gibi okunmamalıdır. Ek-1'in 2 ve 3 numaralı dipnotları, süt ve bebek ürünlerinin hangi mevzuat tanımlarına göre ele alınacağını belirtir.

AB'nin 22 Temmuz 2024 tarihli konsolide metninde de ilgili süt ve formül satırlarında M1 için 0,050 ve 0,025 µg/kg bulunur. Bu tarihli karşılaştırma, Türkiye ile AB'nin tüm ürün kapsamlarının veya güncel düzenlemelerinin aynı olduğu anlamına gelmez.

Güncel uygulama için Türkiye'deki yönetmelik kaydı ve AB'nin güncel metni ürün kapsamıyla birlikte kontrol edilmelidir. Bu sayfa güncel limitler için eksiksiz bir uygulama tablosu sunmaz.

Sağlık iddiası ile uygunluk değerlendirmesi farklıdır

EFSA'nın 2020 risk değerlendirmesi, AFM1 dahil aflatoksinlere maruziyeti halk sağlığı bakımından inceler. Bu değerlendirmeden belirli bir kişinin tükettiği ürünün hastalık oluşturacağı sonucu çıkarılamaz. Bir ürünün mevzuata uygunluğu ise o ürüne ilişkin analiz ve geçerli limit kapsamında değerlendirilmelidir.

Belirli bir ürün hakkında resmî uyarı varsa uyarıdaki ürün ve parti bilgisini esas alın. Şüpheli maruziyetle ilgili kişisel sağlık sorularınızı hekime; ürünün uygunluğu ve kontrolüyle ilgili sorularınızı yetkili gıda kontrol birimine iletin. Bu yazı evde arındırma yöntemi, ilaç veya takviye önermez.

İçeriğin hazırlanması

Bu içeriğin hazırlanmasında yapay zekâ araçlarından yararlanılmıştır. Bilimsel kaynaklar esas alınmış; mevzuat bilgileri, yer aldığı bölümlerde kapsam ve tarihleriyle belirtilmiştir. Kullanılan kaynaklar yazı içerisinde paylaşılmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Süt limiti bütün süt ürünlerine uygulanabilir mi?

Ürün grubu ve düzenlemenin kapsamı kontrol edilmeden genellenmemelidir. Ürünün adı benzer olsa bile değerlendirilecek kategori farklı olabilir.

Türkiye ile AB için aynı tabloyu kullanabilir miyim?

Her ülkenin geçerli metnini ayrı kontrol edin. Bir ülkenin veya eski bir sürümün değeri diğerinin güncel limiti olarak sunulmamalıdır.

Birim ve kullanıma hazır ürün ayrımı neden önemlidir?

Sonuç ile limit aynı birim ve ürün durumu üzerinden karşılaştırılmalıdır. Toz ürün ile hazırlanmış ürüne ait değerleri kapsam kontrolü yapmadan karşılaştırmayın.

Sağlık riski hakkında kişisel sonuç çıkarabilir miyim?

Genel risk değerlendirmesi kişisel tanı değildir. Kişisel sağlık kaygısında hekime, ürün/parti uygunluğu konusunda ilgili kontrol birimine başvurun.